Thoại Ngọc Hầu – người đào kênh Thoại Hà và kênh Vĩnh Tế

Nhắc đến vùng đất An Giang thời khai mở, người ta thường nhắc đến Thoại Ngọc Hầu – tên thật là Nguyễn Văn Thoại (1761–1829). Những công trình ông chỉ huy, đặc biệt là kênh Thoại Hà và kênh Vĩnh Tế, vẫn còn in đậm trên bản đồ vùng Tây sông Hậu.

Thân thế

Nguyễn Văn Thoại quê ở huyện Diên Phước, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc TP. Đà Nẵng). Từ năm 1777, ông theo phò Nguyễn Ánh, từng cùng sang Xiêm, Lào. Dưới triều Nguyễn, ông được giao nhiều trọng trách ở vùng biên giới Tây Nam. Năm 1817, ông về làm Trấn thủ Vĩnh Thanh – vùng đất bao gồm An Giang ngày nay.

Kênh Thoại Hà và núi Thoại Sơn

Năm 1818, ông chỉ huy dân binh đào con kênh nối sông Đông Xuyên (Long Xuyên) với Rạch Giá, giúp việc đi lại và khai hoang thuận lợi hơn. Ghi nhận công lao ấy, vua Gia Long lấy tên ông đặt cho dòng kênh là Thoại Hà và đổi tên núi Sập thành Thoại Sơn. Năm 1822, ông lập làng Thoại Sơn và dựng bia Thoại Sơn ghi lại sự kiện này; địa danh huyện Thoại Sơn ngày nay cũng bắt nguồn từ đó.

Kênh Vĩnh Tế

Công trình lớn nhất gắn với tên ông là kênh Vĩnh Tế, đào trong khoảng 5 năm (1819–1824), dài hơn 87 km, nối Châu Đốc với Hà Tiên, chạy dọc tuyến biên giới Tây Nam. Công trình huy động rất nhiều nhân lực, cả người Việt lẫn người Khmer, trong điều kiện vô cùng gian khổ. Con kênh vừa có giá trị giao thông, thủy lợi, vừa có ý nghĩa quan trọng đối với việc giữ gìn vùng biên.

Kênh được đặt tên Vĩnh Tế theo tên bà Châu Thị Tế, phu nhân của Thoại Ngọc Hầu, người đã góp nhiều công sức trong thời gian đào kênh; núi Sam cũng từng được gọi là Vĩnh Tế Sơn. Hình ảnh kênh Vĩnh Tế sau này được khắc trên Cửu Đỉnh ở Huế (đúc năm 1836, thời vua Minh Mạng).

Lăng Thoại Ngọc Hầu ở núi Sam

Lăng Thoại Ngọc Hầu nằm dưới chân núi Sam (phường Vĩnh Tế, Châu Đốc), gần Miếu Bà Chúa Xứ, là nơi an táng ông cùng hai người vợ. Khu lăng có lối kiến trúc cổ với bậc thềm đá ong, mộ phần và nhà thờ, thu hút đông khách viếng thăm, nhất là mùa lễ hội Vía Bà Chúa Xứ.

Tài liệu tham khảo

• Báo An Giang – Thoại Ngọc Hầu, danh thần mở cõi
• Cổng TTĐT tỉnh An Giang – Những đóng góp của chánh thất Thoại Ngọc Hầu trong việc đào kênh Vĩnh Tế

Ảnh: Lăng Thoại Ngọc Hầu, Châu Đốc. Tác giả: Bùi Thụy Đào Nguyên, phạm vi công cộng (public domain), nguồn Wikimedia Commons.